Edilgen Yapı ve Ettirgenler
Nedir? Cümlenin odağını işi yapandan alıp işten etkilenene vermektir. Türkçede "-il / -in" ekiyle yaparız: "Kapıyı açtı" → "Kapı açıldı." İngilizcede bunun tek bir kalıbı vardır: be + fiilin 3. hâli.
Etken bir cümleyi her zamanda edilgen yapmak.
Edilgenin neden kullanıldığını görmek (akademik metinlerin dili budur).
have/get something done ve make/let ettirgen yapılarını kurmak.
Bu konu Paragraf sorularında kritiktir: YDT paragrafları bilimsel metinlerden alınır ve edilgen cümlelerle doludur. Tanımazsanız kimin ne yaptığını karıştırırsınız.
Önce terimler (1/2)
Bu derste üç renk kullanacağım: turuncu = işi yapan, mor = işten etkilenen, mavi = edilgen fiil (be + V3).
The chef cooked the meal.
Şef yemeği pişirdi.
Özne (the chef) eylemi yapandır. Türkçede normal cümle dediğimiz şey.
The meal was cooked by the chef.
Yemek şef tarafından pişirildi.
Özne (the meal) eylemi yapmaz, eylem ona yapılır.
Etkendeki nesne, edilgende özne olur. Yer değiştirir.
Edilgen yapmak için ortada öne çekilecek bir nesne gerekir.
The accident was happened. → The accident happened.
happen, occur, arrive, die, rise, exist, sleep gibi fiillerin nesnesi yoktur; asla edilgen olmazlar. Sınavda bu bir şık eleme yoludur.
Önce terimler (2/2) — dönüştürmenin üç adımı
Her edilgen cümle aynı üç adımla kurulur. Bir kez öğrenin, bütün zamanlarda aynı işler.
Scientists discovered a new planet.
Bilim insanları yeni bir gezegen keşfetti.
Nesneyi başa al.
A new planet…
Fiili "be + 3. hâl" yap. "be"yi eski fiilin zamanına göre çek.
discovered (geçmiş) → was discovered
Yapanı "by" ile sona at — ya da tamamen sil.
by scientists
A new planet was discovered by scientists.
Yeni bir gezegen bilim insanları tarafından keşfedildi.
Zamanı taşıyan "be"dir, ana fiil değil. Ana fiil daima 3. hâlde kalır ve hiç değişmez. Bu tek cümle dersin özüdür.
Bu konu sınavda nerede çıkıyor?
| Bölüm | Soru sayısı | Edilgen yapıyla ilgisi |
|---|---|---|
| Dilbilgisi | 10 soru | Boşluğa etken mi edilgen mi geleceği doğrudan sorulur |
| Paragraf soruları | 15 soru | Bilimsel metinlerin dili edilgendir; her paragrafta onlarca örnek |
| Cloze Test | 5 soru | Paragrafın akışı içinde fiilin çatısı ve zamanı birlikte sorulur |
| Çeviri | 12 soru | Türkçedeki "-ildi / -iliyor" yapıları buraya karşılık gelir |
Türkçe ipucu: "-il-, -in-, -ıl-" ekleri (yapıldı, bulundu, söylendi) edilgen demektir. Ayrıca "yaptırdı, kestirdi, tamir ettirdi" gibi "-tır-" ekleri ettirgen yapıdır ve slayt 8–9'da göreceğiz.
Her zamanda edilgen — ezberlenecek tek tablo
Değişen sadece be. Ana fiil (written) hiçbir satırda değişmiyor; bunu görün.
| Zaman | Etken | Edilgen (be + V3) |
|---|---|---|
| Present Simple | They write it. | It is written. |
| Present Continuous | They are writing it. | It is being written. |
| Past Simple | They wrote it. | It was written. |
| Past Continuous | They were writing it. | It was being written. |
| Present Perfect | They have written it. | It has been written. |
| Past Perfect | They had written it. | It had been written. |
| Future (will) | They will write it. | It will be written. |
| be going to | They are going to write it. | It is going to be written. |
| Modal | They must write it. | It must be written. |
| Modal + geçmiş | They must have written it. | It must have been written. |
Kural: "be"yi hangi biçimde kullanacağınızı etken cümlenin zamanı söyler. Modal varsa daima modal + be + V3.
Perfect Continuous zamanların edilgeni kullanılmaz (has been being written gibi bir şey yoktur). Sınavda böyle bir şık görürseniz doğrudan eleyin.
Edilgen neden kullanılır?
"by ..." kısmı cümlelerin çoğunda yoktur. Sebebi şu dört durumdan biridir.
My bike was stolen last night.
Bisikletim dün gece çalındı.
Kimin çaldığını bilmiyoruz; söyleyecek bir "by" yok.
The bridge was built in 1973.
Köprü 1973'te inşa edildi.
Hangi firmanın yaptığı cümlenin derdi değil; köprü önemli.
The suspect was arrested yesterday.
Şüpheli dün tutuklandı.
Tutuklamayı polisin yaptığı zaten anlaşılır; yazmaya gerek yok.
The samples were heated to 80°C.
Örnekler 80 dereceye ısıtıldı.
Akademik yazıda kişi değil işlem öne çıkarılır. YDT paragraflarının dili budur.
"by" ne zaman yazılır? Sadece yapan gerçekten yeni bir bilgiyse: The theory was proposed by Einstein. Aksi hâlde yazılmaz.
Sınavda çıkan özel edilgen yapılar
give, send, offer, tell, show, teach, ask gibi fiillerin iki nesnesi vardır; ikisi de özne olabilir.
They gave me a prize.
I was given a prize. (daha yaygın)
A prize was given to me.
Kişi öne alınırsa "to" gerekmez; eşya öne alınırsa to/for eklenir.
Kaynağı belirsiz bilgiler için iki yazım vardır:
1. It is said that he is rich.
Zengin olduğu söyleniyor.
2. He is said to be rich.
İkinci biçimde özne öne çıkar, arkasından "to + fiil" gelir.
Geçmiş için: He is said to have been rich. (zengindi deniyor)
Aynı kalıp: it is believed / thought / reported / claimed / known that…
They looked after the child.
→ The child was looked after.
The child was looked. → edat düşerse anlam yok olur.
deal with, refer to, look into, talk about — hepsinde edat cümlenin sonunda kalır.
He got fired. = He was fired.
Kovuldu.
Beklenmedik ya da olumsuz olaylarda kullanılır: get hurt, get lost, get married. Resmî yazıda be tercih edilir.
Ettirgen 1: have / get something done
İşi siz yapmazsınız, başkasına yaptırırsınız. Türkçesi "-tır- / -dır-" ekidir: yaptırdım, kestirdim, boyattım.
I cut my hair. → Saçımı (kendim) kestim.
I had my hair cut. → Saçımı kestirdim.
İkincisinde işi kuaför yaptı. Kim yaptığı söylenmez, çünkü önemli değildir.
I have my car washed every week.
I had my car washed yesterday.
I will have my car washed tomorrow.
Zamanı taşıyan have'dir; sondaki fiil daima 3. hâlde kalır.
I had cut my hair. → bu "saçımı kesmiştim" demek, bambaşka.
I had my hair cut.
Nesne (my hair) ortada durur, fiil sonda. Sıra değişirse anlam tamamen değişir.
She had her bag stolen.
Çantası çalındı.
Burada bir yaptırma yok; başına gelen bir şey var. Kalıp aynıdır.
Ettirgen 2: make · let · have · get + kişi
Bu sefer işi yapan kişi söylenir. Hangi fiilin arkasına "to" geldiğini ezberleyin; sınavda tam olarak bu sorulur.
| Fiil | Yapı | Anlam | Örnek |
|---|---|---|---|
| make | make + kişi + yalın fiil | zorlamak | The teacher made me apologize. Öğretmen özür diletti. |
| let | let + kişi + yalın fiil | izin vermek | My father let me drive. Babam araba kullanmama izin verdi. |
| have | have + kişi + yalın fiil | iş verdirmek | I had the plumber fix it. Tesisatçıya tamir ettirdim. |
| get | get + kişi + to + fiil | ikna etmek | I got my brother to help me. Kardeşimi yardıma ikna ettim. |
| force / allow | + kişi + to + fiil | zorlamak / izin vermek | They forced him to leave. |
He made me to wait. → He made me wait.
She let me to go. → She let me go.
I got him fix it. → I got him to fix it.
Ezber cümlesi: make ve let "to" almaz, get alır.
Etken: They made him sign it.
Edilgen: He was made to sign it.
Tuhaf ama kural bu: make edilgen olunca kaybettiği "to"yu geri alır. let'in edilgeni ise kullanılmaz; yerine be allowed to denir.
Ezber kartı — bütün ders tek tabloda
| Yapı | Kalıp | Anlam | Türkçe |
|---|---|---|---|
| Edilgen | be + V3 | iş özneye yapılır | -ildi / -ilir |
| have sth done | have + nesne + V3 | başkasına yaptırma | -tırdı (kestirdim) |
| have sb do | have + kişi + yalın | iş verdirme | -tırdı (kişi belli) |
| make sb do | make + kişi + yalın | zorlama | zorla yaptırdı |
| let sb do | let + kişi + yalın | izin | izin verdi |
| get sb to do | get + kişi + to | ikna | ikna edip yaptırdı |
| be made to do | edilgen make | zorlandı | zorla yaptırıldı |
Ayırt etme sorusu: ortadaki kelime eşya mı kişi mi? Eşyaysa sonda V3 gelir (have my car washed), kişiyse yalın fiil gelir (have the plumber fix it).
Aynı cümlenin doğru ve yanlış yazımları
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| The letter was wrote yesterday. | The letter was written yesterday. | Edilgende daima 3. hâl gelir, 2. hâl değil |
| The house is build now. | The house is being built now. | Şu an süren iş: is + being + V3 |
| The accident was happened at noon. | The accident happened at noon. | happen nesne almaz; edilgen olamaz |
| The problem must solved today. | The problem must be solved today. | Modaldan sonra "be" düşmez: modal + be + V3 |
| I had cut my hair at the salon. | I had my hair cut at the salon. | Ettirgende nesne ortada, fiil sonda |
| He made me to wait for an hour. | He made me wait for an hour. | make ve let arkasına "to" almaz |
Altı tuzak
was taked · was drank
was taken · was drunk
Düzensiz fiil listesini bilmeden edilgen yazılamaz. Bu ders o listeye dayanır.
was happened · was occurred · was arrived · was risen
Şıkta bunlardan biri varsa bakmadan eleyin. Kolay bir soru kaynağıdır.
It can done easily.
It can be done easily.
Edilgenin kalbi "be"dir; modal varsa da kalır, "to"dan sonra da kalır: to be done.
The window broke. (kendiliğinden kırıldı)
The window was broken. (biri kırdı)
İkisi de Türkçeye "kırıldı" diye çevrilir ama İngilizcede farklıdırlar.
The baby was looked.
The baby was looked after.
Edatlı fiillerde edat cümlenin sonunda kalır, silinmez.
I had my car repaired. (eşya → V3)
I had the mechanic repair it. (kişi → yalın)
Ortadaki kelimeye bakın: eşya mı, kişi mi?
Bu konu sınavda ne işe yarar?
ÖSYM'nin soru dağılımı 2018'den bu yana değişmedi: Dilbilgisi 10, Paragraf 15, Cloze 5, Çeviri 12 soru.
Hangi sorunun hangi konudan geldiği açıklanmaz; aşağıdakiler sayı iddiası değil, yapısal değerlendirmedir.
Akademik metnin varsayılan dili: bilimsel yazıda kim yaptığı değil ne olduğu önemlidir; bu yüzden paragraflar edilgen cümlelerle doludur. Yapıyı tanımayan öğrenci kimin kime ne yaptığını ters okur.
Cloze'da fiil boşlukları: boşluğa gelecek fiilin etken mi edilgen mi olacağı, öznenin işi yapıp yapmadığına bakılarak bulunur. Bu, zaman bilgisinden bağımsız ayrı bir karardır.
Anlamca Yakın Cümle'de: etken bir cümlenin edilgen karşılığı en doğal eşdeğerdir. Şıkların biri genelde bu dönüşümdür.
Çeviride: Türkçe edilgeni "-il / -in" ekiyle kurar ve failden çoğu zaman hiç söz etmez. "by + fail" kısmını atlamak ya da uydurmak çeviri şıklarında en sık yapılan hatadır.
Soru formatı hakkında: Dilbilgisi bölümünün fiil soruları (6–8) fiil çifti biçiminde gelir — iki boşluk, her şıkta iki fiil biçimi. Çıkmış sınavlarda bu çiftin bir yarısı sıklıkla edilgendir. Yani edilgen, kendi başına bir soru olarak değil, zaman sorusunun içine gömülü olarak ölçülür: önce çatıyı (etken mi edilgen mi), sonra zamanı belirleyin.
Ettirgenler için dürüst uyarı: Bu dersin son bölümündeki have/get something done ve make/let/have + kişi yapıları (ettirgenler), çıkmış sınavlarda doğrudan soru olarak çok az karşımıza çıkmıştır. Yine de öğrenmeye değer: okuma parçalarında ve çeviride görülür, ayrıca Anlamca Yakın Cümle'de eşleştirme malzemesi olur. Ama sınırlı çalışma zamanınız varsa önceliğiniz temel edilgen yapı ve zaman tablosu olmalı, ettirgenler değil.
Soruyu çözerken izlenecek yol
Özne işi yapıyor mu, işten etkileniyor mu? Etkileniyorsa edilgen gerekir.
Örnek: "The report ____ last week." → rapor kendisi yazmaz → was written.
Boşluktan sonra nesne var mı? Varsa cümle etkendir, yoksa büyük ihtimalle edilgendir.
"They ____ the bridge" → nesne var → etken. "The bridge ____ in 1973" → nesne yok → edilgen.
Zamanı "be" ile ayarlayın, ana fiili 3. hâlde bırakın. Modal varsa modal + be + V3.
Ettirgen sorularında ortadaki kelimeye bakın: eşya → V3, kişi → yalın fiil (get hariç, o "to" alır).
Düzensiz fiillerin 3. hâlini bilmeden bu konu çözülmez; günde 10 fiil hedefleyin.
Paragraf çalışırken edilgen cümlelerin altını çizin ve "kim yaptı?" diye sorun. Bu alışkanlık okuma hızınızı ciddi biçimde artırır.
Bundan sonraki ders: Gerund ve Infinitive. Orada fiilden sonra "-ing" mi "to" mu geldiğini göreceğiz; bu derste make/let/get ile başladığımız ayrımın devamıdır.
Hızlı kontrol (1/2) — birlikte çözelim
Önce siz düşünün, cevabı açmak için → tuşuna basıyorum.
The new stadium ____ at the moment; it will open next year.
A) is building B) is being built C) has built D) was built E) is been built
B) is being built
"at the moment" şu an süren iş demek → Present Continuous. Stadyum kendini inşa edemez → edilgen. İkisi birleşince: is + being + V3. E) "is been" diye bir yapı yoktur.
Yeni stadyum şu anda inşa ediliyor; gelecek yıl açılacak.
All applications ____ before Friday.
A) must submit B) must submitted C) must be submitted D) must have submitted E) must being submitted
C) must be submitted
Başvurular kendiliğinden teslim edilmez → edilgen. Modal varsa "be" düşmez: modal + be + V3. B) "must submitted" diye bir yapı yoktur.
Bütün başvurular cumadan önce teslim edilmelidir.
Hızlı kontrol (2/2)
The lights aren't working. I need to ____ .
A) have them repair B) have repaired them C) have them repaired D) make them repaired E) get them repair
C) have them repaired
Elektriği kendim tamir etmeyeceğim, tamir ettireceğim → ettirgen. Ortadaki kelime eşya (them) olduğu için sonda 3. hâl gelir. A) "have them repair" deseydik lambalar tamir ediyor olurdu.
Işıklar çalışmıyor. Onları tamir ettirmem lazım.
The manager made us ____ overtime.
A) to work B) work C) working D) worked E) to working
B) work
make ve let arkasına "to" almaz; yalın fiil gelir. Not: edilgeni "we were made to work" olur; orada "to" geri gelir.
Müdür bize mesai yaptırdı.
Aklınızda kalsın
Edilgen = be + 3. hâl. Zamanı "be" taşır, ana fiil hiç değişmez.
Nesnesi olmayan fiil edilgen olamaz: happen, occur, arrive, rise, die.
Modaldan sonra "be" düşmez: can be done, must have been done.
have + eşya + V3 = yaptırmak (had my hair cut). Sıra bozulursa anlam değişir.
make ve let "to" almaz, get alır. Edilgende make "to"yu geri alır.
Extra Practice — şimdi çözerek pekiştirin. Bu dersin karşılığı test seti: Fiil Grameri (YDT Practice).
TESTİ AÇ →